Renovatie van de monumentale keersluis in Gouda
Een bijna 100 jaar oud Rijksmonument renoveren, de waterveiligheid verbeteren én samenwerken aan een toekomstbestendig ontwerp – dat is waar het bij de renovatie van de keersluis in Gouda allemaal om draait. Deze uitdagende klus wordt uitgevoerd in opdracht van het Hoogheemraadschap van Rijnland.
Waterveiligheid is in Nederland wettelijk geregeld. Waterschappen moeten periodiek aantonen dat hun waterkeringen (dijken en kunstwerken) voldoen aan de veiligheidsnormen. Toen bleek dat de keersluis in Gouda op een aantal punten niet meer aan de norm voldeed, is het project in het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) opgenomen. Dat is het programma waarin wordt gewerkt om de afgekeurde primaire waterkeringen in Nederland veilig te krijgen. Aannemingsbedrijf G. Van der Ven B.V. won de aanbesteding en huurde het ingenieursbureau Iv in voor de ontwerpfase en het technische reken- en tekenwerk.
De keersluis in Gouda is een van de eerste kunstwerken die binnen het HWBP wordt aangepakt. Een van de dingen die dit project bijzonder maakt, is dat in een bouwteam wordt samengewerkt. Daardoor bestaat er geen klassieke rolverdeling van opdrachtgever versus opdrachtnemer. De bouwteambedrijven werken écht samen aan een veilige én monumentale keersluis die klaar is voor de komende decennia.
Rijnland is een bouwteam gestart, zodat al vanaf het begin van het project gebruik kan worden gemaakt van de technische expertise van een aannemer omtrent het sloopwerk van een kunstwerk en betonexpertise. Daarbij is het van belang dat er een goede fasering kwam voor de uitvoering. In het bouwteam werken Iv, Van der Ven, het Hoogheemraadschap van Rijnland en adviseurs van Witteveen+Bos met elkaar samen. Daarnaast is Tak architecten aangehaakt voor het esthetische ontwerp. Het team werkt samen in het boezemgemaal achter de keersluis. Daar zijn werkplekken en een vergaderruimte ingericht, zodat betrokkenen dichtbij het werk te zitten waar ze mee bezig zijn. Bovendien maakt een gezamenlijke werkplek de samenwerking laagdrempelig en effectief. Als er ergens twijfels over zijn, is het gemakkelijk om even samen naar buiten te lopen om te gaan kijken. Iedereen brengt daarbij zijn eigen expertise in.
Bij de aanvang van het project, kende het bouwteam elkaar niet of nauwelijks. Er zaten bovendien nog veel vrijheden in de opdracht. Er is daarom flink geïnvesteerd in de samenwerking en in het zoeken van een richting. Inmiddels is het project al een jaar onderweg en wordt als een hecht team samengewerkt aan de afronding en ligt het project nog altijd op schema. Deze nauwe samenwerking is van grote toegevoegde waarde in het vinden van de balans tussen techniek, maakbaarheid, kosten en behoud van de cultuurhistorische waarde van de keersluis.
Het project is telkens een zoektocht: wat willen we technisch realiseren, wat moet er vanuit regelgeving en veiligheid, en hoe combineren we dat met de cultuurhistorische waarde? En past het dan nog steeds binnen de doelstellingen ‘sober en doelmatig’? Stel, de aannemer acht het vanuit veiligheidsoverwegingen noodzakelijk om een hek te plaatsen. Dit past niet bij het historische beeld van de keersluis. Wat doen we dan? Of een ander voorbeeld: de architect wil een kleur die zoveel mogelijk lijkt op de kleur van vroeger. Doen we dat dan? Dit soort vraagstukken zijn soms lastig, maar tegelijkertijd zijn het precies deze complexiteiten en spanningsvelden die het werk zo uitdagend maken en resulteren in betere ontwerpen.
De keersluis is een relatief klein, maar onmisbaar onderdeel van dijktraject 14-1. Het ligt direct voor een belangrijk boezemgemaal dat het beheergebied van Rijnland droog moet houden bij regenval. Hoewel de keersluis een kleine schakel is in het dijktraject, zijn de gevolgen bij falen van de sluis groot. Dat zou kunnen leiden tot overstromingen, economische schade of erger. De renovatie is dan ook van groot belang.
De renovatie is voornamelijk nodig omdat de betonconstructie van de keersluis is aangetast door ASR. Ofwel: een Alkali-Silica-Reactie. Dat is een chemische reactie waarbij alkaliën in het beton reageren met reactief silica uit het toeslagmateriaal. Er ontstaat dan de zogenaamde silicagel die bij opname van vocht uitzet en schadelijke scheurvorming in het beton veroorzaakt. Dit heeft negatieve invloed op de sterkte van de betonconstructie en daarmee op de constructieve veiligheid van de keersluis.
Het toeslagmateriaal zit in de gehele betonconstructie en kan niet worden verwijderd. Dat maakt de renovatie lastig. Er is daarom een boorkernonderzoek gedaan en geanalyseerd hoe diep de aantasting zat. Uiteindelijk is gekozen voor een oplossing waarbij een nieuwe gewapende, goed verankerde en waterdichte betonschil wordt aangebracht. Het doel van de betonschil is het vervangen van het aangetaste beton, het voorkomen van verdere waterindringing en het opvangen van eventuele zweldruk die nog kan ontstaan. De betonschil wordt rondom de keersluis aangebracht en heeft een dikte van 45 cm op de horizontale vlakken en 25 cm op de verticale vlakken. Dat is technisch énorm uitdagend. De onderzoeken zijn niet 100% vlakdekkend, dus je weet niet zeker of de aantasting overal even diep zit. In overleg met diverse specialisten zijn verschillende varianten met bijbehorende risico’s en kosten afgewogen. Zo kon uiteindelijk een goed onderbouwd besluit worden genomen.
De keersluis is een Rijksmonument. Samen met het boezemgemaal heeft het een belangrijke cultuurhistorische waarde. In de verkenningsfase is nieuwbouw en renovatie tegen elkaar afgewogen, en renovatie bleek de voorkeursoplossing te zijn. De keersluis heeft een massieve betonconstructie waarvan het onderzoek heeft aangetoond dat een groot deel nog niet is aangetast door ASR. Dat is een goede basis om de betonschil te verwijderen, een nieuwe betonschil aan te brengen en de bestaande onderdelen op de keersluis te renoveren.
Iv werd ingehuurd door Aannemingsbedrijf G. Van der Ven B.V. voor het integrale technische ontwerp van de renovatie. In dit ontwerp is, naast de aantasting door ASR, de grote variatie in waterstanden een van de grootste uitdagingen. Op de Hollandsche IJssel bij Gouda wordt de waterstand beïnvloed door het getijde. De waterstand kan op verschillende momenten gedurende de dag bijna twee meter verschillen. Daar komt bij dat het gemaal (dat zowel water uitlaat bij regenval en water inlaat bij droogte) niet kan worden stilgelegd. Om de renovatie uit te kunnen voeren, bleek een tijdelijke bouwkuip de beste oplossing te zijn. De bouwkuip wordt gefaseerd aangebracht en sluit telkens één van de twee doorstroomopeningen af, zodat daar gewerkt kan worden.
Er zijn verschillende bouwkuip-varianten afgewogen op kosten, technische haalbaarheid, risico’s, veiligheid, hinder en impact op betonherstel. Een vrijstaande damwand is vanwege het grote waterstandverval niet haalbaar. Stempels beperken de werkruimte die nodig is om veilig te kunnen werken. Krachtsafdracht op de aangetaste betonconstructie moet worden voorkomen. En een waterdichte aansluiting is een uitdaging door de geometrie van de keersluis. Daarnaast moet de bodembescherming tijdelijk worden verwijderd, wat vraagt om noodmaatregelen voor het geval het gemaal bij hevige regenval of calamiteiten snel aan moet.
Met dit soort vraagstukken vullen de dagen van het bouwteam zich. De renovatie van deze keersluis is een bijzonder, technisch complex vraagstuk. Het is geen standaardwerk waarvoor de oplossingen al kant-en-klaar ergens liggen. Zo kent het verwijderen en aanbrengen van een betonschil flink wat uitdagingen. De sloopwijze en toegepaste sloopenergie kan bijvoorbeeld leiden tot constructieve schades. Daarom is gekozen voor inzagen, voordat de sloophamer wordt gehanteerd. De sloopdiepte is idealiter zo klein mogelijk, waarbij alleen het aangetaste beton wordt verwijderd. Maar dit kan ook niet té klein zijn, omdat een betonschil met een minimale dikte moet worden aangebracht. Omdat de aantasting her en der varieert, vraagt dit ook een zekere flexibiliteit in de uitvoering.
Bij het afwegen van de wijze van betonherstel, bleek in-situ herstel de beste oplossing te zijn. Het bekisten tussen de tijdelijke stempels die de deels verzwakte sluiswanden overeind houden, is een puzzel. Dat komt mede door de hoge sluiswanden, inpassing van natuursteen, complexe geometrie en werken vanaf een ponton in de bouwkuip. Tot slot dient het uiterlijke resultaat ook nog eens zo dicht mogelijk aan te sluiten bij het huidige esthetische beeld, waarin de wanden glad zijn en er nauwelijks stortnaden zijn.
Ook duurzaamheid heeft een volwaardige plek in het ontwerp van de renovatie van de keersluis. Hierbij worden tussendoelen gehanteerd die het Hoogheemraadschap van Rijnland voor 2030 heeft gesteld. Zo wordt bijvoorbeeld gekeken hoe vrijkomende materialen kunnen worden hergebruikt en waar mogelijkheden liggen om circulaire materialen toe te passen. Kunnen vrijkomende stenen uit bodem- en taludbescherming die worden verwijderd bijvoorbeeld worden gebruikt bij een dijkversterking? En de bestaande houten sluisdeuren zijn deels in slechte staat, maar bevatten wel tropisch hardhout van hoge kwaliteit. Dat wordt het liefst elders hergebruikt. Verder wordt onderzocht of emissiearm of zelfs emissieloos kan worden gebouwd.
Maar duurzaamheid betekent voor Iv niet alleen circulair denken. Het betekent ook dat een ontwerp wordt gemaakt dat toekomstbestendig is zodat de opdrachtgever, in dit geval het Hoogheemraadschap van Rijnland, er jarenlang geen omkijken naar heeft.
Het werken in bouwteamverband heeft geresulteerd in een maakbaar, betrouwbaar en uitvoerbaar ontwerp. Het uitgangspunt van het ontwerp was dat het boezemgemaal Gouda zijn operationele functie blijft behouden tijdens de uitvoering, en dat is gelukt. Recent werd bekendgemaakt dat aannemer Van der Ven aan de slag mag gaan met de realisatie van de renovatie van de Keersluis in Gouda. Hoewel de grootste taak er voor Iv op zit, blijft Iv ook tijdens de uitvoering nog betrokken. De start van de werkzaamheden buiten zal aanvangen in februari 2026.
Wouter, directeur Infra en tevens COO van Iv, gaat hier graag over met je in gesprek! Neem contact op via 088 943 3200 of stuur een bericht.
